زمان تقریبی مطالعه: 13 دقیقه
 

پرهیز از تبعیض نژادی





‌با شروع رسالت نبوی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مامور شدند تا مهر باطلی بر تمام آداب و رسوم و خرافات عصر جاهلی بزنند؛ لذا در راستای اصلاحات اجتماعی، نژادگرایی را طرد کرد و آزادی و شرافت را برای آنها به ارمغان آورد.


۱ - شرح اجمالی



در دوران جاهلیت عرب، مساله‌ی تبعیض نژادی به طرز بسیار فجیعی بیداد می‌کرد. افرادی که غیر عرب و سیاه چرده بودند از هیچ امتیازی برخوردار نبودند. این گونه افراد تنها به عنوان برده جهت رفاه حال و منافع اشراف عرب به کار گرفته می‌شدند.
پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در چنین عصر و در میان چنین انسان‌هایی زندگی می‌کرد. با شروع رسالت نبوی، ایشان مامور شدند تا مهر باطلی بر تمام آداب و رسوم و خرافات عصر جاهلی بزنند؛ لذا در راستای اصلاحات اجتماعی، نژادگرایی را طرد کرد و آزادی و شرافت را برای آنها به ارمغان آورد.

۲ - مساوات از دیدگاه قرآن



با ظهور اسلام، تمام آمال و آرزوها و منافع اشراف با چالش مواجه شد؛ زیرا بسیاری از آنها دارای پشتوانه‌ی عقلی و منطقی نبودند. یکی از این منافع، تبعیض نژادی و به بند کشیدن افراد سیاه پوست بود. لذا قرآن با تفاخرها و امتیازات نژادی به شدت مقابله کرده است. «یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقاکم؛ ‌ای مردم! ما شما را به صورت زن و مرد آفریدیم، و شما را گروه گروه گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید. بدون شک بهترین و گرامی‌ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست».
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌نویسد: «اگر شمول آیه را بپذیریم، قرآن همه‌ی اختلافات طبقاتی را که موجب تفاخر می‌شود نفی کرده است و هیچ انسانی بر دیگری برتری ندارد مگر به تقوا».

۲.۱ - شان نزول آیه شریفه


در شان نزول آیه مطالبی آمده است که بیان‌گر همین امر است: ۱. نقل شده است که یکی از موالی قبیله بنی‌بیاضه دختری از آنان را خواستار شده بود. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به بستگان دختر فرمود که با این امر موافقت کنند. آنان در پاسخ گفتند: ‌ای رسول‌خدا! آیا دختران خود را به موالی (بردگان) خود دهیم؟ لذا این آیه نازل شد و این گونه تفاخرات طبقاتی را نفی نمود.
۲. نیز از قول ابن‌ عباس نقل شده است که پس از فتح مکه، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به بلال حبشی دستور داد که بالای کعبه برود و اذان بگوید و او اذان گفت. عتاب بن اسید ابی‌عیص گفت: خدا را سپاس که پدرم فوت کرده و نیست تا این روز را ببیند. سپس حارث بن هشام گفت: محمد جز این کلاغ سیاه مؤذن دیگری را نیافت؟ ابوسفیان گفت: من چیزی نمی‌گویم. چون می‌ترسم پروردگار آسمان او را با خبر سازد. پس جبرئیل بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نازل شده و از تفاخر به نسب و تکاثر اموال و کوچک شمردن فقیران منع کرد و اساس و ملاک برتری را تقوا اعلام فرمود. بنابراین خاستگاه و ریشه‌ی تمام انسان‌ها یکی است که همان خداوند متعال است و همین امر منشا اصلی مساوات اسلامی ‌است.

۳ - عدم تبعیض نژادی در سیره رسول‌خدا



پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در طول رسالت ۲۳ ساله خود، در فرصت‌ها و موقعیت‌های مختلف، اعراب را از بالیدن به تفاخرات نسبی و قبیلگی برحذر می‌داشت و می‌فرمود: «نسب‌های خود را نزد من نیاورید بلکه عمل‌های خود را آورید.»
قرآن کریم به سطوح مختلفی از تبعیض اشاره کرده‌ است یکی از این موارد تبعیض میان فرزندان پسر و دختر بود که در دوران جاهلیت اجرا می‌شد از دیگر مصادیق آن، تبعیض میان ثروتمندان و فقرا بود و خداوند پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را از دور کردن افراد عابد و صالح از کنار خود برحذر داشت. تبعیض میان نژادها نیز از جمله مواردی است که در قرآن از آن نکوهش شده‌ است. امام‌ خمینی با تاکید بر اینکه در اسلام هیچ تبعیضی وجود ندارد و ملاک برتری در دین، نه رنگ و نژاد و قومیت و جنسیت، بلکه پاکی و تقواست، معتقد است دین اسلام با هر چیزی که برابری جامعه را نفی و امتیازات پوچ را حاکم کند، مبارزه خواهد کرد و پیروانش را نیز به مبارزه با این پدیده نکوهیده دعوت می‌کند و اساساً هدف بعثت و رسالت تمام انبیا از جمله پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، نجات مردم از ظلم و تبعیض و ازمیان‌بردن نابرابری میان سیاه‌وسفید، عرب و عجم است. ایشان با تاکید بر الگوگیری از زندگی امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، مصداق روشن نفی تبعیض در اسلام را حضور آن حضرت در محکمه با فردی یهودی می‌دانست. امام ‌خمینی معتقد بود دنیای استعمار با تبلیغات فراوان، چند قدرت جهانی را نژاد برتر معرفی می‌کند و عقب‌ماندگی سایر ملت‌ها را به ‌سبب نژاد حقیر آنان توجیه کرده و مانع هرگونه پیشرفت آنها می‌شود. امام‌ خمینی دولت سفیدپوستان آفریقای جنوبی را مصداق بارز تبعیض نژادی می‌خواند و با درخواست قطع رابطه سیاسی و اقتصادی با این کشور، تاکید می‌کرد جمهوری اسلامی ایران هرگز با حکومتی که برای هیچ‌یک از ارزش‌های انسانی اهمیت قائل نیست، ارتباط نخواهد داشت. ایشان برای انسان‌های شرور نظیر صدام و هیتلر را که حاضر بودند برای بقای خود، تمام بشریت را نابود کنند مصادیق نژادپرستی معرفی می‌کردند.
[۱۳] خمینی، روح‌الله، دانشنامه امام خمینی، ج۳، ص۲۲۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰.


۳.۱ - خطبه مساوات پس از فتح مکه


ایشان پس از فتح مکه و در حساس‌ترین لحظه خطبه‌ای ایراد کرده و مساوات اسلامی ‌را بر همگان اعلام نمود: «یا ایها الناس! الا ان ربکم واحد و ان اباکم واحد، الا لا فضل لعربی علی عجمی، و لا لعجمی ‌علی عربی، و لا لاسود علی احمر، و لا لاحمر علی اسود الا بالتقوی، الا هل بلغت؟ قالوا: نعم، قال: لیبلغ الشاهد الغائب؛ مردم! آگاه باشید که پروردگارتان یکی است و پدرتان نیز یکی است، بنابراین بدانید که نه عرب بر عجم و نه بالعکس، و نه سیاه بر سفید و نه بالعکس هیچ برتری ندارد مگر به تقوا. آیا این حقیقت را ابلاغ کردم؟ گفتند: آری. فرمود: حاضران به غائبان ابلاغ کنند.

۳.۲ - بیان مساوات در خطبه حجة‌الوداع


نیز ایشان در خطبه‌ای که در حجة ‌الوداع خواندند بار دیگر این حقیقت را گوشزد کردند: «ایها الناس! ان ربکم واحد و ان اباکم واحد. کلکم لآدم و آدم من تراب، ان اکرمکم عندالله اتقاکم، و لیس لعربی علی عجمی‌فضل الا بالتقوی...؛ ... تمام شما از آدمید و آدم از خاک و در حقیقت گرامی‌ترین شما با تقواترین شماست...»

۳.۳ - روایت مالک اشعری


در جای دیگر به نقل از مالک اشعری فرمودند: «ان الله لا ینظر الی احسابکم و لا الی انسابکم و لا الی اجسامکم و لا الی اموالکم و لکن ینظر الی قلوبکم، فمن کان له قلب صالح تحنن الله علیه، و انما انتم بنو آدم و احبکم الیه اتقاکم؛ بی‌گمان خداوند به نژادها، خانواده‌ها، بدن‌ها و دارایی‌های شما نظر ندارد، بلکه به قلب‌های شما می‌نگرد و آن کسی را که قلب صالحی دارد مورد مهر و رحمت خود قرار می‌دهد و شما همگی فرزندان آدمید و محبوب‌ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست».

۳.۴ - ازدواج جوبیر و ذلفا


یکی از نمونه‌های بارز مساوات اجتماعی در سیره‌ی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ازدواج جوبیر و ذلفا است. جویبر از اهالی یمامه بود. وی که در زمره‌ی مسلمانان خالص در آمده بود، مردی کوتاه قامت، زشت‌رو و تنگدست بود؛ اما باطنی زیبا و روحی لطیف داشت. روزی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به او گفت: «چه خوب است که ازدواج کنی تا پاکدامنی خود را حفظ کنی.» جویبر گفت: ‌ای رسول‌خدا چگونه؟ در حالی که من نه حسبی، نه مالی و نه جمالی دارم. چه کسی رغبت می‌کند با من ازدواج کند؟ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: «ای جویبر! خداوند به وسیله‌ی اسلام بسیاری از کسانی را که در جاهلیت محترم و شریف بودند پایین آورد و بسیاری از آنان که خوار و بی‌مقدار بودند را بالا آورد... بی‌گمان محبوب‌ترین مردم نزد خدا در روز قیامت ، فرمانبردارترین آنان نسبت به خدا و با تقواترینشان است.»
سپس به او پیشنهاد داد تا با «ذلفا» دختر زیاد بن لبید (از بزرگان انصار) ازدواج نماید. وقتی که زیاد با این ازدواج به دلیل هم شان نبودن جویبر با آنها، مخالفت کرد، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به زیاد فرمود: «ای زیاد! جویبر مؤمن است و مرد مؤمن شایسته و همتای زن مؤمن است. پس با این ازدواج موافقت کن و مخالفت نکن.»

۳.۵ - غلام سیاه و عبدالرحمن بن عوف


نیز روزی غلام سیاهی با عبدالرحمن بن عوف که از بزرگان عرب به شمار می‌رفت، نزاعشان گرفت. عبدالرحمن خشمگین شد و به غلام گفت: ‌ای سیاه‌زاده! هنگامی‌که این سخن به گوش پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رسید، برآشفت و فرمود: «هیچ سفید زاده‌ای بر سیاه‌زاده جز به حق (تقوا) برتری ندارد.
[۲۳] شریف قرشی، باقر، النظام السیاسی، ص۲۰۸.


۴ - ملاک تقوا و ایمان



پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) همواره با افراد پاک و با ایمان مانند سلمان، ابوذر و بلال و... همنشین بود و برای وی تفاوتی نمی‌کرد که این افراد پاک از اشراف باشند یا از فقرا، برای وی، تنها تقوا و ایمان ملاک بود.

۴.۱ - امر خداوند به پیامبر


روزی گروهی از سران قریش نزد رسول‌الله آمده و گفتند: ‌ای محمد! آیا به مصاحبت با این افراد خشنود گشته‌ای و توقع داری ما از آنها پیروی کنیم و در کنار آنها بنشینیم؟ اگر آنها را از خود دور سازی، شاید نزد تو بیاییم و از تو پیروی کنیم و به عنوان دوستانت در اطرافت باشیم. در این هنگام آیه ۵۲ سوره مبارکه انعام نازل شد و خداوند به رسولش فرمود: «و لا تطرد الذین یدعون ربهم بالغداوة و العشیّ یریدون وجهه؛ و کسانی که صبح و شام پروردگارشان را می‌خوانند و جز ذات پاک او نظری ندارند، از خود دور مکن».

۴.۲ - وفات زن سیاه‌پوست


راویان می‌گویند: زنی سیاه پوست، فقیر و تنگدست در مسجد به سر می‌برد. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مدتی او را ندید و جویای حالش شد. به آن حضرت گفتند: او از دنیا رفته است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آزرده خاطر گشته و به یاران خویش فرمودند: «چرا به من خبر ندادید.»؟ آن گاه از یاران خود خواست که وی را به مزار او راهنمایی کنند.
[۲۶] شریف قرشی، باقر، النظام السیاسی، ص۳۰۵.


۴.۳ - تلفظ بلال حبشی


همچنین درباره بلال حبشی هنگامی ‌که حرف «شین» را «سین» تلفظ می‌کرد و برخی از منافقان این را دستاویزی برای مسخره کردن او قرار داده بودند، فرمود: «سین بلال نزد خدای متعال شین است. به راستی که سین بلال بهتر از شین شماست.»

۵ - خاتمه



پس با توجه به موارد ذکر شده و نیز شواهد فراوان دیگری که این جا مجال پرداختن به آنها نیست، به این حقیقت خواهیم رسید که میزان ارزش انسانها قوم، قبیله، نژاد، ثروت و امثال اینها نیست بلکه بازگشت همه ارزش‌ها به ایمان و تقوای الهی است، آن چنان که خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «صبغة الله و من احسن من الله صبغة؛رنگ الهی (رنگ ایمان و توحید بپذیرید) و چه رنگی بهتر از رنگ خدایی است؟»

۶ - پانویس


 
۱. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۳.    
۲. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، ج۱۸، ص۴۸۹- ۴۹۰.    
۳. حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، ج۹ ص۹۰.    
۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۲۰۸.    
۵. حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، ج۹ ص۹۰.    
۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۲۰۷.    
۷. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج۲ ص۱۱۰.    
۸. مجلسی، مجمد باقر، بحار الانوار، ج۴۶، ص۱۷۷.    
۹. خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، ج۷، ص۷۸-۷۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.    
۱۰. خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، ج۵، ص۳۸۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.    
۱۱. خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، ج۷، ص۲۵۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.    
۱۲. خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، ج۱۸، ص۸۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.    
۱۳. خمینی، روح‌الله، دانشنامه امام خمینی، ج۳، ص۲۲۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰.
۱۴. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۶ ص۳۴۲.    
۱۵. صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی، ج۸ ص۴۸۲.    
۱۶. حرانی، حسن بن شعبه، تحف العقول، ص۳۴.    
۱۷. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج۲ ص۱۱۰.    
۱۸. مقریزی، تقی الدین احمد بن علی، امتاع الاسماع، ج۱، ص۳۹۳.    
۱۹. حرانی، حسن بن شعبه، تحف العقول، ص۳۴.    
۲۰. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۶، ص۳۴۲.    
۲۱. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۳۴۰ - ۳۴۳.    
۲۲. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۶۷.    
۲۳. شریف قرشی، باقر، النظام السیاسی، ص۲۰۸.
۲۴. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۱۵۶.    
۲۵. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۴، ص۶۲.    
۲۶. شریف قرشی، باقر، النظام السیاسی، ص۳۰۵.
۲۷. حلی، احمد بن فهد، عده الداعی و نجاح الساعی، ص۲۱.    
۲۸. طبرسی نوری، حسین بن محمد، مستدرک الوسائل، ج، ۴ ص۲۷۸.    
۲۹. بقره/سوره۲، آیه۱۳۸.    


۷ - منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «پرهیز از تبعیض نژادی»، تاریخ بازیابی ۹۵/۵/۶.    
• دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ شمسی.






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.